Einelti, kynferðisleg og kynbundin áreitni

Einelti má skilgreina sem endurtekna, niðurlægjandi, særandi og/eða neikvæða framkomu, sem leiðir til vanlíðunar þolanda. Stundum er einelti fólgið í því að einn einstaklingur áreitir annan en stundum standa fleiri að verki þannig að sá sem lagður er í einelti verður útundan í vinnuhópnum.

Dæmi um athafnir sem flokkast geta undir einelti:

• Orð sem niðurlægja, háðsyrði, særandi orð
• Rógburður, slúður, illt umtal
• Hrekkir, háð, að beita skapsmunum
• Sögusagnir til að grafa undan mannorði þolanda
• Ásakanir varðandi frammistöðu í starfi
• Truflun á störfum
• Aukið vinnuálag, gera of miklar kröfur
• Tvöföld skilaboð, hunsun
• Stöðug og óréttlát gagnrýni, hótanir
• Smásmugulegt eftirlit og skerðing hlunninda án skýringa
• Veita villandi upplýsingar eða halda þeim frá viðkomandi
• Niðurlæging í viðurvist annarra
• Útilokun frá félagslegum uppákomum
• Niðrandi skírskotun til aldurs, kyns eða litarháttar
• Skemmdarverk á eigum eða hlutum sem tilheyra starfsmanni

Einelti getur staðið yfir í margar vikur eða mánuði áður en sá sem fyrir því verður áttar sig á því að hann/hún er fórnarlamb slíks atferlis. Afleiðingar eineltis fyrir þann sem fyrir því verður geta orðið mjög alvarlegar þar sem einelti getur haft langvarandi sálræn-, líkamleg- og félagsleg áhrif.

Einstaklingar sem verða fyrir einelti upplifa jafnan ýmsa streitutengda sjúkdóma og eru svefntruflanir og kvíði algeng einkenni meðal fórnarlamba eineltis. Einelti á vinnustað getur eyðilagt sjálfsmynd fólks og haft áhrif á allt líf þess sem fyrir því verður sem og fjölskyldu einstaklingsins og starfsferil.

Algengt er að gerendur átti sig ekki á þeim afleiðingum sem einelti getur haft fyrir þann sem fyrir því verður. Erfitt er að segja fyrirfram hverjir beita einelti á vinnustöðum. Mögulegt er þó að nefna nokkra þætti sem taldir eru sameiginlegir þeim einstaklingum sem beita einelti.

Sem dæmi má nefna að oft einkennir þessa einstaklinga:

• Skortur á sjálfstrausti
• Óöryggi
• Félagsleg vanhæfni
• Vanhæfni til að stjórna

Til að fela skort á sjálfstrausti, óöryggi og/eða ýmsa vanhæfni grípa gerendur oft til þess ráðs að varpa sínum ókostum yfir á vinnufélaga, t.d með því að leyna þá upplýsingum, vera með stöðuga gagnrýni og bera samstarfsmenn röngum sökum.

Í lögum um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna nr. 150/2020 og úr reglugerð 1009/2015 er sett fram skilgreining á kynferðislegri áreitni sem er svo hljóðandi:

„Kynferðisleg áreitni: Hvers kyns kynferðisleg hegðun sem hefur þann tilgang eða þau áhrif að misbjóða virðingu þess sem fyrir henni verður, einkum þegar hegðunin leiðir til ógnandi, fjandsamlegra, niðurlægjandi, auðmýkjandi eða móðgandi aðstæðna. Hegðunin getur verið orðbundin, táknræn og/eða líkamleg.“

Eitt tilvik er nóg til að framkoma falli undir kynferðislega áreitni.

„Kynbundin áreitni: Hegðun sem tengist kyni þess sem fyrir henni verður og hefur þann tilgang eða þau áhrif að misbjóða virðingu viðkomandi og skapa aðstæður sem eru ógnandi, fjandsamlegar, niðurlægjandi, auðmýkjandi eða móðgandi fyrir viðkomandi.“

Hér er eitt atvik ekki eins alvarlegt og í fyrri skilgreiningu. Með öðrum orðum er kynferðisleg og kynbundin áreitni þær athafnir þegar notað er á óþægilegan hátt, andlegt eða líkamlegt áreiti gagnvart einstaklingi vegna kynferðis viðkomandi einstaklings.

Markviss áreitni skapar óásættanlegt vinnuumhverfi fyrir þolandann þannig að hann/hún getur ekki sinnt sínum vinnuskyldum.

Dæmi um athafnir sem flokkast geta undir kynferðislega áreitni:

• Orð; sem niðurlægja, kynferðislegar athugasemdir eða brandarar
• Háðsyrði og dónaleg orð sem tengjast viðkomandi sem kynveru.
• Kynferðislegir eða líkamlegir greiðar í skiptum fyrir „starfsframa“
• Beint kynferðislegt ofbeldi
• Líkamlegar snertingar s.s faðmlög, kossar, strokur á afturenda eða aðra líkamshluta
• Augnatal, svipbrigði eða handahreyfingar sem gefa til kynna kynferðislegar langanir eða háð. Dæmi má nefna um að búa til kossa, óæskilegt gláp á ákveðna líkamshluta eins og brjóst og kynfæri.
• Fá send óvelkomin kynferðisleg skilaboð/myndir gegnum tölvu eða síma, vísan í vefsíður sem misbjóða viðkomandi.

Dæmi um athafnir sem flokkast geta undir kynbundna áreitni:

• Kynbundinn launamunur
• Ábyrgð
• Framgangur í starfi
• Úthlutun verkefna
• Hengja upp eða dreifa myndefni eða öðru efni sem er niðurlægjandi og á kostnað kyns
• Vísa í hefðbundin kynjahlutverk, athugasemdir, brandara
• Athugasemdir varðandi útlit
• Gera lítið úr starfshlutverki, menntun, beint eða með bröndurum
• Neikvæðar alhæfingar eða brandarar byggðir á kynferði